English
اطلاعات تماس
 
تلفن: 88972473
نمابر: ٨٨٩٧٢٤٧٣
آدرس دبیرخانه: تهران،خیابان انقلاب، خیابان قدس، نرسیده به بلوارکشاورز، پلاک ٣٧،طبقه٦،واحد جنوبی، انجمن ارزیابی محیط زیست ایران.
پست الکترونیکی: info.iraneia@yahoo.com
کد پستی: 1417763139
آمار بازدید
مشاهده خبر
بختگان؛آیا امید رستگاری هست؟

حمزه ولوی( كارشناس محيط زيست): دریاچه‌های طشک و بختگان در بخش شرقی استان فارس و در حدفاصل شهرستان‌های نی‌ریز، استهبان، خرامه و ارسنجان با وسعت 126‌هزارهکتار دومین دریاچه بزرگ آب شور کشور پس از دریاچه ارومیه محسوب می‌شود. حوزه آبریز این دریاچه‌ها 25هزارکیلومترمربع است و مهم‌ترین منبع تامین‌کننده آب آنها، رودخانه‌های کر و سیوند است. در اوایل دهه 60 حدود 10‌هزارهکتار اراضی تالابی پیوسته به این مجموعه تالابی موسوم به تالاب کمجان در اطراف محل پیوستن رودخانه کر به طشک و بختگان جهت تبدیل به اراضی کشاورزی زهکشی و خشکانده شده است.
در چند سال اخیر جوامع روستایی حاشیه این تالاب که مراتع سرسبز خود را از دست داده و از کشاورزی در اراضی شوره‌زار حاصل از این زهکشی سودی نبرده‌اند با هدایت سیلاب‌های فصلی و بستن برخی زهکش‌ها اقدام به احیای بخش‌هایی از این تالاب کرده و از پوشش گیاهی و پرندگان گردآمده در آن حفاظت می‌کنند که در نوع خود اقدامی کم‌نظیر بوده و نمونه‌ای منحصربه‌فرد از مناطق حفاظت‌شده مردمی در کشور ما محسوب می‌شود. در چند‌ساله اخیر پس از بروز پدیده خشکسالی و به‌خصوص پس از احداث و بهره‌برداری از دو سد ملاصدرا و سیوند در بالادست رودخانه‌های کر و سیوند، دریاچه بختگان به‌طور کامل خشکیده و آب دریاچه طشک نیز کاهش یافته است.
 میانگین 10‌ساله حجم ورودی آب به دریاچه بختگان قبل از خشکیدن 784‌میلیون‌مترمکعب بوده که 484‌میلیون‌مترمکعب آن از طریق رودخانه کر، 206‌میلیون‌مترمکعب از طریق جریان‌های فصلی و مابقی از طریق نزولات جوی در حوزه مجاور دریاچه تامین می‌شد و میانگین 10‌ساله ورودی آب دریاچه طشک 300‌میلیون‌مترمکعب برآورد شده که 218‌میلیون‌مترمکعب آن توسط جریان‌های موقت فصلی، 47‌میلیون‌مترمکعب از طریق چشمه گمبان و مابقی از طریق نزولات جوی تامین می‌شد. میانگین سالانه آب تولیدی در حوزه‌های درودزن و سیوند در مجموع قریب به یک‌میلیاردو600‌میلیون‌مترمکعب برآورد می‌شود که از این مقدار قریب به یک‌میلیارد‌مترمکعب در دریاچه پشت سد درودزن ذخیره می‌گردد (درصورت آبگیری کامل).
مابقی میزان آب این حوزه که می‌تواند در دو سد ملاصدرا با ظرفیت 440‌میلیون‌مترمکعب و سیوند با ظرفیت 150‌میلیون‌مترمکعب ذخیره شود (با این فرض که سد سیوند آبگیری کامل نمی‌شود) تقریبا برابر با میانگین 10‌ساله میزان آب ورودی دریاچه بختگان است که از طریق رودخانه کر تامین می‌شد (484‌میلیون‌مترمکعب). از سویی نیز نیاز آبی زیست‌محیطی دریاچه بختگان بر اساس اعلام سازمان حفاظت محیط‌زیست در شرایط نرمال، خشکسال و ترسالی به‌ترتیب 700، 342 و 163‌میلیون‌مترمکعب برآورد و به وزارت نیرو اعلام شده است و از سوی دیگر بر اساس دستورالعمل ابلاغی وزارت نیرو نیاز زیست‌محیطی و پایداری جریان رودخانه‌ها باید پس از اولویت شرب تعیین و رهاسازی شود. این در حالی است که بر اساس اعلام سازمان آب منطقه‌ای فارس میزان آب تخصیص‌یافته جهت مصارف زیست‌محیطی در پایین‌دست سد درودزن در سال 92-91 (که پایداری جریان رودخانه کر و حق آب دریاچه بختگان را شامل می‌شود) در حدود 48‌میلیون‌مترمکعب بوده که کفاف پایداری جریان رودخانه را نداده و آبی به دریاچه بختگان وارد نشده است. علاوه بر این اگر کل این مقدار در مدت بسیار کوتاه و به فرض نبودن هرگونه نفوذ و تبخیر وارد دریاچه می‌شد تنها می‌توانست یک محدوده آبی به عمق 50سانتیمتر و به‌وسعت یک‌دهم دریاچه بختگان را پوشش دهد. در سال آبی 92-91 همچنین از طریق سد درودزن 465/2‌میلیون‌مترمکعب آب جهت مصارف کشاورزی، 47/9‌میلیون‌مترمکعب جهت مصارف شرب و 13/26میلیون‌مترمکعب جهت مصارف صنعتی برداشت شده و به‌عبارت دیگر 81‌درصد از کل آب برداشتی جهت مصارف کشاورزی تخصیص یافته است. هدف از احداث سد درودزن در ابتدا تامین آب مصرفی کشاورزی در 42هزار هکتار اراضی پایین‌دست سد بوده است اما در حال حاضر وسعت این اراضی به بیش از دوبرابر (85هزار هکتار) و بر اساس برخی آمارها تا سه‌برابر (54هزارهکتار در حوزه درودزن، 38‌هزارهکتار در حوزه شهرستان شیراز و 34‌هزارهکتار درحوزه شهرستان خرامه، مجموع 126‌هزارهکتار) افزایش یافته است. بازده آبیاری در این اراضی بسیار پایین بوده و به‌ندرت از 30‌درصد تجاوز می‌کند.
 در شرایط کنونی در صورتی که اولویت مصرف آب آنچنان که توسط معاونت محترم وزیر نیرو در امور آب و آبفا اعلام شده شرب و پس از آن محیط‌زیست و... باشد، لازم است حداقل میزان 342‌میلیون‌مترمکعب پیش‌بینی‌شده در شرایط خشکسالی از طریق یک جریان پایدار با دبی متوسط حدود 11‌مترمکعب در ثانیه (علاوه بر سهمیه مورد استفاده صنعت و کشاورزی در مسیر رودخانه) تخصیص داده شود. این در حالی است که به‌جز در شرایط بارندگی مناسب و هنگامی که سهمیه آب کشاورزی رهاسازی می‌شود در بقیه روزهای سال هیچ‌گونه جریانی در قسمت‌های میانی و پایینی رودخانه کر به‌خصوص در حوزه کربال (حوزه منتهی به دریاچه بختگان) مشاهده نمی‌شود. در صورتی که این وضعیت تخصیص آب ادامه یابد امیدی به احیای مجدد دریاچه بختگان نیست و تنها راه احیای دریاچه در کوتاه‌مدت تغییر سهمیه‌بندی موجود و تخصیص حداقل سهمیه درنظرگرفته‌شده برای دریاچه است.
 اما در میان‌مدت و بلندمدت می‌توان با تغییر الگوهای آبیاری، تغییر الگوهای کشت، کنترل دقیق برداشت آب در حاشیه رودخانه و برخورد قانونی با بهره‌برداران غیرمجاز، اصلاح و تسطیح لیزری اراضی و حتی در صورت لزوم با انجام کشت آیش در اراضی حوزه و عدم تخصیص سهمیه جدید آب کشاورزی، ضمن بهره‌وری از همه اراضی موجود میزان آب مورد نیاز را به کمتر از یک‌دوم میزان کنونی کاهش داد و برقراری یک جریان پایدار مناسب را که باعث احیای محیط‌زیست رودخانه کر و تالاب بختگان می‌شود، تضمین کرد.


حمزه ولوی*: دریاچه‌های طشک و بختگان در بخش شرقی استان فارس و در حدفاصل شهرستان‌های نی‌ریز، استهبان، خرامه و ارسنجان با وسعت 126‌هزارهکتار دومین دریاچه بزرگ آب شور کشور پس از دریاچه ارومیه محسوب می‌شود. حوزه آبریز این دریاچه‌ها 25هزارکیلومترمربع است و مهم‌ترین منبع تامین‌کننده آب آنها، رودخانه‌های کر و سیوند است. در اوایل دهه 60 حدود 10‌هزارهکتار اراضی تالابی پیوسته به این مجموعه تالابی موسوم به تالاب کمجان در اطراف محل پیوستن رودخانه کر به طشک و بختگان جهت تبدیل به اراضی کشاورزی زهکشی و خشکانده شده است.
در چند سال اخیر جوامع روستایی حاشیه این تالاب که مراتع سرسبز خود را از دست داده و از کشاورزی در اراضی شوره‌زار حاصل از این زهکشی سودی نبرده‌اند با هدایت سیلاب‌های فصلی و بستن برخی زهکش‌ها اقدام به احیای بخش‌هایی از این تالاب کرده و از پوشش گیاهی و پرندگان گردآمده در آن حفاظت می‌کنند که در نوع خود اقدامی کم‌نظیر بوده و نمونه‌ای منحصربه‌فرد از مناطق حفاظت‌شده مردمی در کشور ما محسوب می‌شود. در چند‌ساله اخیر پس از بروز پدیده خشکسالی و به‌خصوص پس از احداث و بهره‌برداری از دو سد ملاصدرا و سیوند در بالادست رودخانه‌های کر و سیوند، دریاچه بختگان به‌طور کامل خشکیده و آب دریاچه طشک نیز کاهش یافته است.
 میانگین 10‌ساله حجم ورودی آب به دریاچه بختگان قبل از خشکیدن 784‌میلیون‌مترمکعب بوده که 484‌میلیون‌مترمکعب آن از طریق رودخانه کر، 206‌میلیون‌مترمکعب از طریق جریان‌های فصلی و مابقی از طریق نزولات جوی در حوزه مجاور دریاچه تامین می‌شد و میانگین 10‌ساله ورودی آب دریاچه طشک 300‌میلیون‌مترمکعب برآورد شده که 218‌میلیون‌مترمکعب آن توسط جریان‌های موقت فصلی، 47‌میلیون‌مترمکعب از طریق چشمه گمبان و مابقی از طریق نزولات جوی تامین می‌شد. میانگین سالانه آب تولیدی در حوزه‌های درودزن و سیوند در مجموع قریب به یک‌میلیاردو600‌میلیون‌مترمکعب برآورد می‌شود که از این مقدار قریب به یک‌میلیارد‌مترمکعب در دریاچه پشت سد درودزن ذخیره می‌گردد (درصورت آبگیری کامل).
مابقی میزان آب این حوزه که می‌تواند در دو سد ملاصدرا با ظرفیت 440‌میلیون‌مترمکعب و سیوند با ظرفیت 150‌میلیون‌مترمکعب ذخیره شود (با این فرض که سد سیوند آبگیری کامل نمی‌شود) تقریبا برابر با میانگین 10‌ساله میزان آب ورودی دریاچه بختگان است که از طریق رودخانه کر تامین می‌شد (484‌میلیون‌مترمکعب). از سویی نیز نیاز آبی زیست‌محیطی دریاچه بختگان بر اساس اعلام سازمان حفاظت محیط‌زیست در شرایط نرمال، خشکسال و ترسالی به‌ترتیب 700، 342 و 163‌میلیون‌مترمکعب برآورد و به وزارت نیرو اعلام شده است و از سوی دیگر بر اساس دستورالعمل ابلاغی وزارت نیرو نیاز زیست‌محیطی و پایداری جریان رودخانه‌ها باید پس از اولویت شرب تعیین و رهاسازی شود. این در حالی است که بر اساس اعلام سازمان آب منطقه‌ای فارس میزان آب تخصیص‌یافته جهت مصارف زیست‌محیطی در پایین‌دست سد درودزن در سال 92-91 (که پایداری جریان رودخانه کر و حق آب دریاچه بختگان را شامل می‌شود) در حدود 48‌میلیون‌مترمکعب بوده که کفاف پایداری جریان رودخانه را نداده و آبی به دریاچه بختگان وارد نشده است. علاوه بر این اگر کل این مقدار در مدت بسیار کوتاه و به فرض نبودن هرگونه نفوذ و تبخیر وارد دریاچه می‌شد تنها می‌توانست یک محدوده آبی به عمق 50سانتیمتر و به‌وسعت یک‌دهم دریاچه بختگان را پوشش دهد. در سال آبی 92-91 همچنین از طریق سد درودزن 465/2‌میلیون‌مترمکعب آب جهت مصارف کشاورزی، 47/9‌میلیون‌مترمکعب جهت مصارف شرب و 13/26میلیون‌مترمکعب جهت مصارف صنعتی برداشت شده و به‌عبارت دیگر 81‌درصد از کل آب برداشتی جهت مصارف کشاورزی تخصیص یافته است. هدف از احداث سد درودزن در ابتدا تامین آب مصرفی کشاورزی در 42هزار هکتار اراضی پایین‌دست سد بوده است اما در حال حاضر وسعت این اراضی به بیش از دوبرابر (85هزار هکتار) و بر اساس برخی آمارها تا سه‌برابر (54هزارهکتار در حوزه درودزن، 38‌هزارهکتار در حوزه شهرستان شیراز و 34‌هزارهکتار درحوزه شهرستان خرامه، مجموع 126‌هزارهکتار) افزایش یافته است. بازده آبیاری در این اراضی بسیار پایین بوده و به‌ندرت از 30‌درصد تجاوز می‌کند.
 در شرایط کنونی در صورتی که اولویت مصرف آب آنچنان که توسط معاونت محترم وزیر نیرو در امور آب و آبفا اعلام شده شرب و پس از آن محیط‌زیست و... باشد، لازم است حداقل میزان 342‌میلیون‌مترمکعب پیش‌بینی‌شده در شرایط خشکسالی از طریق یک جریان پایدار با دبی متوسط حدود 11‌مترمکعب در ثانیه (علاوه بر سهمیه مورد استفاده صنعت و کشاورزی در مسیر رودخانه) تخصیص داده شود. این در حالی است که به‌جز در شرایط بارندگی مناسب و هنگامی که سهمیه آب کشاورزی رهاسازی می‌شود در بقیه روزهای سال هیچ‌گونه جریانی در قسمت‌های میانی و پایینی رودخانه کر به‌خصوص در حوزه کربال (حوزه منتهی به دریاچه بختگان) مشاهده نمی‌شود. در صورتی که این وضعیت تخصیص آب ادامه یابد امیدی به احیای مجدد دریاچه بختگان نیست و تنها راه احیای دریاچه در کوتاه‌مدت تغییر سهمیه‌بندی موجود و تخصیص حداقل سهمیه درنظرگرفته‌شده برای دریاچه است.
 اما در میان‌مدت و بلندمدت می‌توان با تغییر الگوهای آبیاری، تغییر الگوهای کشت، کنترل دقیق برداشت آب در حاشیه رودخانه و برخورد قانونی با بهره‌برداران غیرمجاز، اصلاح و تسطیح لیزری اراضی و حتی در صورت لزوم با انجام کشت آیش در اراضی حوزه و عدم تخصیص سهمیه جدید آب کشاورزی، ضمن بهره‌وری از همه اراضی موجود میزان آب مورد نیاز را به کمتر از یک‌دوم میزان کنونی کاهش داد و برقراری یک جریان پایدار مناسب را که باعث احیای محیط‌زیست رودخانه کر و تالاب بختگان می‌شود، تضمین کرد.


 

منبع: روزنامه شرق
تاریخ انتشار: 1392/08/11 - 13:22
شناسنامه انجمن
طراحی و اجرا : شرکت آداک